राजापाक्ष : दक्षिण एशियाकै शक्तिशाली राजनीतिक वंशको उदय र पतनको यात्रा

एजेन्सी । आफ्नो शक्तिको उचाइमा, श्रीलङ्काको शक्तिशाली राजनीतिक वंश राजापाक्ष परिवारका चार दाजुभाइहरू एकै समयमा राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री, अर्थ मन्त्री र गृह तथा रक्षा मन्त्री थिए ।
तर जुन समय राजापाक्ष वंश अजय देखिएको थियो त्यही समयमा तिनकै कारणले सिर्जित आर्थिक सङ्कट तिनको पतनको मार्ग खन्दै थियो । तर के यही सङ्कटले दक्षिण एसियाको सबैभन्दा शक्तिशाली राजनीतिक परिवार सधैँ राजनीतिबाट बाहिर रहन्छ ?
सन् २०२० अगस्ट १२ मा देशका प्राचीन राजाहरूको राजनीतिक राजधानी क्यान्डीको केन्द्रस्थ्ति श्रीलङ्काको सबैभन्दा पवित्र बौद्धस्थल टेम्पल अफ सेक्रेड टुमा राजापाक्ष पारिवारिक शक्ति प्रदर्शनको झलक देखिएको थियो । मन्दिरमै राजापाक्ष परिवारका चार सदस्यले सरकारका उच्च पदका लागि शपथ लिएका थिए ।
अगस्टमा सम्पन्न चुनावमा भारी मतले विजय भएपछि श्रीलङ्काका राष्ट्रपति गोटाबाया राजापाक्षेले आफ्ना दुई दाजुभाइ र दुई भतिजा समावेश गरी मन्त्रिपरिषद् गठन गरेका थिए ।
राजापाक्ष परिवारले पहिलेदेखि शपथ ग्रहण बौद्ध मन्दिरमा गर्ने गरेका छन् । यो सिन्हाली बौद्ध जनसङ्ख्यालाई आकर्षित गर्ने तिनको रणनीति पनि हुनसक्थ्यो ।
परिवारको राजनीतिक शक्ति विस्तारित हुँदै जाँदा सरकारी कर्मचारी, कूटनीतिज्ञ र मिडिया यो पवित्र मन्दिरमा हुने राजापाक्षको सपथको साक्षी बस्ने गर्थे । शपथ ग्रहण पवित्र स्थलमा भए पनि शक्तिको केन्द्रीकरण र त्यसको कुव्यवस्थापन अपवित्र थियो ।
नयाँ मन्त्रिपरिषद्को उद्घाटनमा राष्ट्रपतिले रक्षा मन्त्रालय पनि आफैसँग लिएका थिए । यस क्रममा उनले राज्य प्रमुखले मन्त्रिपरिषद्को कुनै पनि पद धारण गर्न नपाउने संवैधानिक व्यवस्थालाई उल्लंघन गरेका थिए ।
राजापाक्ष परिवारमा राजनीतिक रूपमा सबैभन्दा शक्तिशाली मानिने गोटाबायाका दाइ महिन्दा राजपाक्षे देशका नयाँ प्रधानमन्त्री बनेका थिए । तिनलाई अर्थ, शहरी विकास तथा बौद्ध मामिला गरी तीन मन्त्रालयको जिम्मा दिइएको थियो ।
राष्ट्रपतिले आफ्ना जेठा दाजु चमल राजापाक्षलाई सिँचाइ, आन्तरिक सुरक्षा, गृह तथा विपद् व्यवस्थापन मन्त्रीको शपथ ग्रहण गराए । चमलका छोरा शशिन्द्रलाई कृषि मन्त्री बनाइएको थियो भने प्रधानमन्त्रीका छोरा नमललाई युवा तथा खेलकुद मन्त्री बनाइएको थियो ।
एक वर्षपछि गएर परिवारका अर्का एक सदस्य बसिल राजापाक्षेलाई अर्थमन्त्री नियुक्त गरियो । आफ्नो शक्तिको उचाइमा ठुलठुला परियोजनाहरू हस्ताक्षर गर्दै ठेकेदारहरूबाट निश्चित रकम असुल्दै धन कमाइरहेका थिए । अल्पसङ्ख्यक तथा पत्रकारहरूमाथि धरपकड गर्दा पनि उनीहरू उम्किरहेकै थिए । उनीहरूले राज्यका उत्तरदायित्व पन्छाउँदै जवाफदेहीतालाई सफलतापूर्वक बेवास्ता गरिरहेका थिए ।
वर्षौँसम्म मानव अधिकारकर्मीहरूले दक्षिण एसियाको सबैभन्दा शक्तिशाली राजनीतिक वंशले मच्चाएको नरसंहार, धरपकड, भ्रष्टाचार र आसेपासेवादको निन्दा गरिरहे । मानव अधिकारकर्मीको विरोधलाई मतदाताहरूले बेवास्ता गरिरहे । जसका कारण स्वतन्त्रता खियाउँदै लगेका राजापाक्षेहरु पटक–पटक चुनिइरहे ।
यसबेलासम्म श्रीलंका स्वतन्त्रयताकै सबैभन्दा खराब आर्थिक संकटमा फसिसकेको थिएन । तर अहिले त्यसैका कारण यो मुलुकले चरम इन्धन अभाव, विद्युत् कटौती र महँगी सामना गरिरहेको छ । यही सङ्कट नै राजापाक्षको वंशको विनाशको कारण बन्यो । आफैँले चुनेको सरकारविरुद्ध जनता सडकमा उत्रिए ।
आर्थिक सङ्कट घट्नुको साटो बढ्दै गएपछि राजपाक्षे परिवार नै प्रदर्शनकारीको मुख्य निशाना बने । दुई वर्षअघिसम्म यस्तो दृश्य कल्पना पनि गर्न सकिँदैनथ्यो ।
मे ९ मा आक्रोशित भीडले कोलम्बोमा प्रधानमन्त्री महिन्दा राजपाक्षको सरकारी निवास ‘टेम्पल ट्री’मा आक्रमण गरेपछि सेनाले राजापाक्षे र उनको परिवारलाई उद्धार गर्न एकाबिहानै विशेष अपरेसन गर्न बाध्य भयो ।
त्यसपछि महिन्दा राजापाक्षले आफ्नो कान्छो भाइ राष्ट्रपतिलाई राजीनामा बुझाएका थिए । यसबीच दक्षिणी प्रान्त हम्बन–टोटामा भीडले परिवारको पुर्ख्यौली गाउँ मेदमुलानामा रहेको राजपाक्ष संग्रहालयमा आक्रमण गरिसकेका थिए ।
राजापाक्षेका बाबुआमाको दुईवटा मैनको मूर्तिलाई लडाउँदै मूर्ति नजिकको राजापाक्ष परिवारको पुर्खाको घरमा फोहोर फ्याँकियो । यो आक्रमण औपनिवेशिक कालदेखि शक्तिमा रहँदै आएको एक परिवारमाथिको आक्रमण थियो, जसले सत्तामा नजिक रहँदा हासिल गरेको संरक्षण र विशेषाधिकार प्रयोग गरेर स्थानीयबाट राष्ट्रिय शक्तिमा उदाएको थियो ।
दाइले राजीनामा दिए पनि प्रदर्शनकारीको निरन्तरको मागको बाबजुद बहिर्गमन गर्न नमानिरहेका राष्ट्रपति गोटाबायाको आवासीय निवासमा पनि जुलाई ९ मा प्रदर्शनकारीले हमला गरे । प्रदर्शनकारीले निवास घेरेपछि उनी अज्ञातस्थल भागेका थिए । अहिले उनले देश छाडेका छन् ।
ग्रामीण शक्तिदेखि राष्ट्रिय शक्तिसम्म
राजापाक्ष परिवार पहिले दक्षिणी श्रीलङ्कामा ग्रामीण जमिनदार थिए । स्वतन्त्रतादेखि नै यस परिवारले राज्य र क्षेत्रीय सभाहरू आफ्नो जन्मभूमि हम्बनटोटाको प्रतिनिधित्व गर्दै आएका छन् । श्रीलङ्काको राजनीतिमा स्वतन्त्रतापछि केही सीमित परिवारहरू हातमा रहे पनि सुरुका दशकौँसम्म राजापाक्ष परिवार यस राजनीतिक वंशमा पर्दैनथ्यो ।
देशका तीन जना प्रधानमन्त्री र एक राष्ट्रपति उत्पादन गर्ने बन्दरनायकेजस्ता परिवारहरूले राष्ट्रिय परिदृश्यमा प्रभुत्व जमाइरहँदा राजापाक्षहरू देशको दक्षिणी केन्द्रको ग्रामीण सम्भ्रान्त मै सीमित थिए ।
वर्तमान राष्ट्रपति गोटाबायाका पिता डी.ए. राजापाक्ष हम्बनटोटा जिल्लाको प्रतिनिधित्व गर्ने सांसद थिए । उनका माइला छोरा महिन्दाले परिवारलाई जिल्लाको राजनीतिबाट राष्ट्रिय राजनीतिमा उठाए ।
सन् १९७० मा पहिलो पटक सांसद बनेका महिन्दा झण्डै तीन दशकपछि सन् २००२ मा विपक्षी नेता बन्न पुगे । विपक्षी गठबन्धनाबाट सन् २००४ मा प्रधानमन्त्रीमा उठेका महिन्दाले सो निर्वाचन जिते र राजापाक्ष परिवार पहिलो पटक देशको सर्वोच्च पदमा पुग्यो ।
एक वर्षपछि महिन्दाले सन् २००५ को राष्ट्रपतिको निर्वाचनमा साँघुरो मतान्तरले विजय हासिल गरे । तत्कालीन विद्रोही समुह लिट्टे (लिबरेशन टाइगर्स अफ तमिल इलम) अर्थात् टमिल टाईगर्सले निर्वाचन बहिष्कार गर्दा उनलाई सहयोग पुगेको विश्लेषकहरू बताउँछन् ।
यो एक प्रकारले श्रीलङ्काको उपेक्षित उत्तरमा अवस्थित तमिल टाइगर्सविरुद्धको लडाइँमा महिन्दा राजापाक्षको पहिलो जित थियो । पछि महिन्दाले विद्रोहीलाई पूर्ण दमन गर्न सफल भएका थिए ।
दाजुलाई भाइको सहयोग
राष्ट्रपति बनेपछि महिन्दाले यस्तो नेतृत्वको ढाँचा सुरु गरे जसले उनको परिवारको राजनीतिक विरासतलाई टेवा पुर्‍याउँथ्यो । विधिमा आधारित व्यवस्थाको पारिवारिक सञ्जालमा आधारित व्यवस्थातर्फको सङ्क्रमणको सुरुवात महिन्दाले सन् २००५ मा राष्ट्रपतिको शपथ लिएबाटै भएको थियो ।
भनिन्छ, महिन्दाले पद सम्हालेको कोठा बाहिर निस्किदाँ उनका कान्छा भाइ गोटाबाया पर्खिरहेका थिए । पूर्व सेना अधिकारी गोटाबाया आफ्नो भाइको चुनावी अभियानमा सघाउन त्यही वर्ष मात्रै अमेरिकाबाट फर्किएका थिए ।
महिन्दा राजापाक्षको जीवनी लेखकका अनुसार नयाँ राष्ट्रपतिको पदभार लिएर बाहिर निस्किएका महिन्दाले भाइ गोटाबायाको काँधमा धाप मार्दै उनी देशको नयाँ रक्षा सचिव हुने घोषणा गरे । गोटाबायाले पहिले लेफ्टिनेन्ट कर्णेलको रूपमा सेना छाडेका थिए ।
सेनाभित्र राजापाक्ष परिवारको प्रभाव विस्तार यही समयबाट सुरु भएको थियो । चुनावी अभियानमा महिन्दाले तमिल टाइगर्सलाई ‘अन्त्य गर्ने’ युद्ध सुरु गर्ने वाचा गरेका थिए ।
‘टर्मिनेटर’को प्रवेश
महिन्दा राष्ट्रपति निर्वाचित हुँदासम्म, तमिल टाइगर्सले उत्तरी भेगलाई अलग मुलुक बनाउनुपर्ने तिनको माग त्यागेर नर्वेको मध्यस्थतामा भएको युद्धविरामको सहमति अनुरूप बृहत्तर स्वायत्तताको माग गर्न थालेका थिए ।
सम्झौताले देशमा शान्ति स्थापना गर्ने आशा गरिएको थियो । यसलाई दुई दशकमा दसौँ हजार मानिसहरूको ज्यान लिने क्रूर गृह–युद्धको अन्त्य गर्ने सम्झौताका रूपमा व्याख्या गरिएको थियो ।
राजापाक्षे दाजुभाइ भने सम्झौतालाई बेवास्ता गर्दै तमिल टाइगर्सलाई परास्त गर्ने उद्देश्यले सैन्य अपरेशनको तयारी गर्न थालेका थिए । यसले गृहयुद्धबाट आतङ्कित र आजित श्रीलङ्कालीहरूको समर्थन वृद्धि हुने तिनको आँकलन थियो ।
तर देशको तमिल अल्पसङ्ख्यकका लागि भने राज्य हिंसाको अवधि सुरु हुने वाला थियो । तमिल टाइगर्सविरुद्धको अपरेसनका क्रममा तामिल टाइगर्सको समर्थक भएको आशंकाकै भरमा हजारौँ तमिल अल्पसङ्ख्यक अपहरणमा परे, बेपत्ता भए ।
तमिल अल्पसङ्ख्यकको अतिरिक्त कैयौँ पत्रकार, अभियन्ता र राजनीतिक विरोधीसमेत ‘सेतो भ्यानमा हिँड्ने सैन्य दस्ताको’ सिकार भए । त्यस अवधिमा सेतो भ्यान राजनीतिक आतङ्कको प्रतीक बनेको थियो ।
संयुक्त राष्ट्र संघ र अन्तर्राष्ट्रिय मानवअधिकार समूहहरुले यस अवधिमा भएको राज्यहिंसाको अझै निन्दा गर्ने गर्छ । सन् २००९ मा तमिल टाईगर्सका कयौँ सदस्य र तिनका परिवारले संयुक्त राष्ट्र संघ, रेडक्रस र पश्चिमी सरकारहरूलाई सम्पर्क गरेर आत्मसमर्पण गर्न सहमति जनाएका थिए । ‘सेतो झण्डा प्रकरण’ भनिने यो घटनामा आत्मसमर्पण गर्न सहमति गरेका ती सबैलाई सेनाले मारेको थियो ।
यो घटनाको लागि विशेषत गोटाबायालाई जिम्मेबार मानिन्छ । राजापाक्ष दाजुभाइले नागरिकहरू बेपत्ता पारिएको घटनाको पटक–पटक खण्डन गर्दै आएका छन् । उनीहरूले सन् २००९ को सेता झण्डा प्रकरणमा पनि आत्मसमर्पण गरिसकेकालाई गोली हान्ने आदेश नदिएको बताएका छन् ।
वैदेशिक ऋणको भार
सुरक्षाको मामिलामा कठोर हुने गोटाबायाको अडानका कारण कायम लोकप्रियता नै सन् २०१९ मा उनको जितको कारण बन्यो । गोटाबायाको जितले अर्को वर्ष भएको चुनावमा उनीभन्दा राजनीतिक रूपमा अनुभवी उनको दाइ महिन्दाको जितलाई सघाउ पुर्‍यायो ।
तर यो शक्तिशाली परिवारको पतनको कारण सुरक्षा होइन, अर्थशास्त्र बन्न पुग्यो । श्रीलङ्कामा भएको घोर मानवअधिकार उल्लङ्घनका घटनालाई देखाउँदै पश्चिमी सरकारहरूले श्रीलङ्कालाई सहायता वितरण सूचीबाट हटाउन थालेका थिए ।
सहायता र सहुलियतपूर्ण ऋणको मार्गहरू सुक्दै जाँदा, सरकारले राष्ट्रिय बजेटको वित्तपोषण्का लागि व्यावसायिक ऋणमा धेरै भर पर्नु पर्ने स्थिति आयो ।
राजापाक्षले चीनमाथिको ऋणमा निर्भरता बढाउँदै लगेका थिए । परिवारको गृहनगर हम्बनटोटामा बनेको एउटा ठूलो बन्दरगाह परियोजना चाँडै नै असफल परियोजना साबित भयो ।
त्यति ठूलो बन्दरगाहमा फाट्टफुट्ट मात्र जहाज आउने स्थिति बनेपछि सञ्चालन आयले ऋण तिर्न नसक्ने भन्दै सरकारले सो बन्दरगाह चीनलाई नै बेच्यो । यसलाई देखाएर कतिले चीनले श्रीलङ्कामा सफल ‘ऋण पासो रणनीति’ अपनाएको आरोप पनि लगाए ।
राजापाक्षको शासनमा बनेका धेरै जसो ठूला परियोजना तिनकै गृहनगर हम्बनटोटामा बनेका छन् । विशाल वैदेशिक ऋणले बनेका परियोजनाले कुनै प्रतिफल नदिँदा ऋणको किस्ता मात्र बढिरह्यो त्यसलाई तिर्ने आय बढेन ।
बिस्तारै मुलुक चरम वैदेशिक मुद्राको कमीतर्फ धकेलिँदै थियो । देशको सार्वभौम ऋण धान्नै नसक्ने गरी बढ्दासमेत राजापाक्षले अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषसँगको (आईएमएफ) सम्झौता र ऋण पुनर्संरचनाको लागि राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय आह्वानहरूको बेवास्ता गरिरहे । उनीहरूले मुलुकले तिर्नुपर्ने ऋण फिर्ता गर्नसक्ने बताइरहे ।
यसैबीच, सन् २०२० मा अर्थमन्त्री बनेका बासिल राजापाक्षे ‘मिस्टर टेन पर्सेन्ट’ का नामले चिनिन थाले । पहिले नै भ्रष्टाचार मुद्दा रहेपनि अर्थमन्त्री बनाइएका बासिलले हरेक ठेक्कामा दश प्रतिशत माग्ने गरेको आरोप छ ।
गोटाबायाका जेठा दाइ चमल राजापाक्षेका छोरा शशिन्द्रले हठात् रासायनिक मलको आयातमा प्रतिबन्ध लगाइदिए । यस दुर्भाग्यपूर्ण प्रतिबन्धले देशको महत्त्वपूर्ण कृषि क्षेत्रलाई असर गर्‍यो ।
कोरोना महामारीले देशको विदेशी मुद्राको महत्त्वपूर्ण स्रोत रहेको पर्यटन उद्योग बन्द प्राय रह्यो । बिस्तारै श्रीलङ्कालीहरूमा पनि राज्यकोषको कुव्यवस्थाको असर पर्न सुरु भएको थियो ।
श्रीलङ्कालीहरू तिनको देशको हर क्षेत्रमा प्रभाव बनाएर बसेका वंश शासकबाट निराश हुन थाले । मे ९ मा जब राजापाक्षे समर्थकहरूले कोलम्बोमा भेला भएका शान्तिपूर्ण प्रदर्शनकारीहरूमाथि आक्रमण गरे तब शक्तिशाली राजनीतिक वंशविरुद्ध दबिएको क्रोध विस्फोट भयो ।
हिंसात्मक झडपको एक दिन पछि, महिन्दाका छोरा र तत्कालीन खेलकुद मन्त्री नमलले परिवार सामान्य खराब अवधिबाट गुज्रिरहेको जिद्दी गरिरहे । ३६ वर्षको उमेरमा नमललाई राजपक्षेको प्रमुख उत्तराधिकारीको रूपमा प्रस्तुत गरिएको आम विश्वास थियो । तर गोटाबायाको बहिरगमनपछि यो परिवारको राजनीतिक भविष्य सकिएको आँकलन गर्न थालिएको छ ।
तर श्रीलङ्काको राजनीतिक वंश परम्परासँग परिचित विश्लेषक भने भविष्यमा राजपाक्ष परिवार पुनः राजनीतिमा फर्किने सम्भावना रहेको बताउँछन् । ‘एउटा राजपाक्ष ब्रान्डको सिंहाली बौद्ध जनतामा अझै पनि समर्थन छ,’ एसिया सोसाइटी नीति संस्थानका अखिल बेरीले भने,‘अहिले समस्या तात्तातो भएकाले धेरै दोष राजापाक्षलाई लगाइएको छ । तर पछि आउने राजनीतिज्ञले पनि अहिलेको समस्यालाई रातारात हटाउन सक्ने छैनन् । त्यसले तत्कालीन नेतृत्वसँग निम्त्याउने असन्तुष्टिलाई प्रयोग गरेर राजापाक्षले आफूलाई पुनः राजनीतिक रूपमा सान्दर्भिक देखाउन सक्छन् ।’
फ्रान्स२४ लागि लीला जासिन्तोको रिपोर्ट

बिहिबार, असार ३०, २०७९ मा प्रकाशित

सम्बन्धित सामाग्री




sidebar ad
Loading...